IJsvarens

Ik ben een weekje weg geweest. Ik vertrok met een dik pak sneeuw en 10 graden vorst. Toen ik terugkwam was alle sneeuw weg, heerlijk! Het vetblok was op, de merel die ernaast had gebivakkeerd was vertrokken, de koolmezen snoepten nog steeds van de zonnebloempitten.

Zit het voorjaar al in de lucht? Die ijzige kou mag van mij nu wegblijven, ik bekijk het wel op de foto. Daar groeien de ijsvarens nog op het schuurraam.

Reddingsactie merel klem in de schutting

De eerste dag sneeuw deze winter. Mijmerend over een formulering, kijk ik uit mijn kantoorraam naar de vogels in mijn tuin. Onder een struik ligt een vetblok, lekker met insecten en fruit, dat de merels zich hebben toegeëigend, ieder voor zich. Daar hebben de kauwen weinig boodschap aan, en zo af en toe is er geruzie. Nu ook. Een mannetjesmerel is maar op de schutting gaan zitten, terwijl drie kauwen het vetblok aanvallen. Ze schrikken ergens van, en vliegen ook op de schutting. Dat brengt de merel uit zijn evenwicht en ik zie hem zo, al flapperend, ertussenin glijden. Het is een dubbele schutting: dikke staanders met aan weerszijden planken.

In mijn gedachten is de schutting open aan de zijkant, ik kijk gespannen of ik de merel zie verschijnen. Niks. Zou hij er aan de kant van de buren uitgekomen zijn? Ik zie een paar merels bij de buren, ik heb geen idee of de merel uit de schutting daarbij zit.

Het zit me niet lekker, en ik ga kijken. Daar zie ik dat de schutting uiteraard dicht is aan de zijkant, daar zit de buitenste staander. Ik klop eens op de planken en hoor schuifelen. Ach nu toch, het arme beest zit er nog tussen! Of vergis ik me? Ik pak er een opstapje bij en kijk van bovenaf erin. Daar zit de oen. Ik moet denken aan de keer dat ik een merel zag struikelen. Echt vast ter been zijn ze niet.

Wat nu? Kijken of ik hem uit kan graven. Met een schepje graaf ik de sneeuw onderaan weg. Er zit een kleine kier, waar hij steeds zijn snaveltje doorheen steekt. Hij begrijpt misschien dat ik hem probeer te redden. Dat lukt zo niet, onderlangs liggen stoepranden ingegraven. De kier is te nauw voor de merel om zich doorheen te wringen. De buurman komt kijken. Ook aan zijn kant liggen stoepranden.

Ik overweeg een gat in de schutting te zagen. Als niets lukt, is dat de laatste optie. Eerst nog iets anders proberen. Als ik nu eens een soort trappetje kon maken dat hij eruit kon klimmen? In mijn schuur vind ik een stevige balk. Die laat ik in de schutting zakken als een soort loopplank schuin omhoog. De merel begrijpt onmiddellijk het idee, en fladdert paniekerig tegen de balk op, maar die is te glad en hij glijdt weer omlaag. Om hem te helpen haal ik mijn vijvernetje erbij (nog geen vijver, maar het netje heb ik al vanwege de voorpret). Dat is meer dan de merel verdragen kan en hij vlucht om de balk heen naar de andere kant. Dit werkt niet.

Dan maar zagen. Dat gaat niet zo gemakkelijk. De zaag is ook wat bot. Ik word er een beetje moedeloos van. Nog eens denken. Hij gleed omlaag, dus ik moet zorgen dat hij grip krijgt. Touw! Ik wind sisaltouw om een tweede balk. Nu heeft hij een trapje. Ik verruil de gladde balk voor de nieuwe, maar de merel blijft stil zitten. Ik ben bang dat hij wat verzwakt begint te raken, we moeten haast maken. De eerste balk past precies naast de balk met het touw, nu is er geen ruimte meer om erlangs te piepen. Met mijn netje duw ik de merel op, die geen kant op kan, behalve omhoog. Het lukt! Klapwiekend en klimmend werkt hij zich boven de schutting uit. Ik zucht van opluchting.

Verborgen Teylers opent voor Wikimedia Nederland

[ Ovale Zaal vanaf de voor
publiek verboden galerij ]

De Vereniging Wikimedia Nederland zou zijn nieuwjaarsbijeenkomst in Teylers Museum (Haarlem) houden, met rondleiding door niet voor het publiek toegankelijke ruimten. Geïnteresseerden waren ook uitgenodigd. Ik had maar een klein zetje van een vriendin nodig om me aan te melden, want geïnteresseerd was ik zeker: wat is Wikimedia, hoe hangt dat samen met de online encyclopedie Wikipedia? En wat zit er achter de dichte deuren in het Teylers? Zou ik dan eindelijk eens de bibliotheek kunnen zien?

Gehoorzaal

Na de registratie bij binnenkomst mogen we meteen naar boven voor een kopje koffie met een muffin. Het begint nu al! We kijken over de balustrade van de Rotonde neer op het gewone publiek. Met open mond en grote ogen lopen we door de Voorzaal naar de Gehoorzaal voor de toespraken, en zijgen neer op eeuwenoude stoelen met paardenharen zitting. Boven langs de muren lezen we de namen van grote natuurwetenschappers, zoals die van Lorenz, Nobelprijswinnaar in 1902 en conservator van Teylers.

Oorspronkelijke entree
van het woonhuis van
Teyler aan de Damstraat

Directeur Marjan Scharloo van het Teylers Museum heet ons welkom, en legt de link tussen Teylers Museum en Wikipedia. De zakenman Pieter Teyler liet bij zijn dood in 1784 een kapitaal achter, bestemd voor het bevorderen van godsdienst, kunst en wetenschap, omdat hij geloofde dat kennis mensen kon verrijken. De uitvoerders van zijn testament besloten tot het opzetten van een museum, waar men kennis kon delen en waar openbare lessen en demonstraties gegeven werden.

Trap naar de eerste
verdieping in het woonhuis

Het concept van vrije kennis ligt ten grondslag aan Wikipedia. Woordvoerder Ziko van Dijk van Wikimedia memoreert 2011 en kijkt vooruit op 2012. Een derde spreker roept op tot deelname aan de Teylers Challenge: schrijf een artikel op Wikipedia over een onderwerp dat een relatie heeft met het Teylers Museum. Er zijn mineralen, boekenpakketten en een facsimile te winnen voor de beste bijdragen.

Grote Herenkamer

Verdeeld over zeven groepen beginnen we aan de rondleiding. Zonder zelfs maar een fotomoment worden we rap door de bibliotheek heen geloodst naar de galerij en naar beneden. Door een deur in de Ovale Zaal stappen we de Grote Herenkamer binnen. Dit was de tuinkamer, want het museum is gebouwd op de plaats van de tuin van het woonhuis van Teyler. Na stichting van het museum werd deze achterkamer de vergaderruimte voor de vijf directeuren. Ondanks de rijke uitstraling met al dat hout, tapijt en schilderijen is het wel een restauratie toe, zie ik: het behang laat her en der los en er zitten scheuren in de bekleding van de stoelen. Vanaf deze kamer leidt een achter een deur verborgen trap naar de sterrenwacht op het dak van de Ovalen Zaal.

Kleine Herenkamer, met
portret van Teyler boven de deur

Wij nemen een andere deur en lopen door een gang met marmeren tegels, die uitkomt bij de oorspronkelijke voordeur. Aan deze gang zit het beroemde wc-tje, waarvan tijdens een bezoek van de koningin een hofdame ontzet uitriep: "o nee hoor, de majesteit gaat hier niet naar het toilet". Halverwege de gang betreden we de Kleine Herenkamer. Hier komen de twee geleerde genootschappen die onder de stichting vallen nog altijd bijeen. Ze bedenken prijsvragen, roken pijp ("maar de schilderijen dan!" roepen we in koor, bezorgd om de nicotineaanslag) en drinken traditiegetrouw wijn met zoete koekjes.

Kast van de directeuren.
Rechts de secretaire van Teyler

Op de eerste verdieping kijken we in een werkkamer van één van de medewerkers van het museum. Hier staat de secretaire van Teyler, waar hij staand aan werkte. Ook zijn kast staat er nog, met daarin zijn kaartenbakken, netjes geordend. Op een kastdeur in de kamer zitten vijf sloten, één voor elke directeur. Er moeten minstens drie sleutels in zitten, wil de kast open gaan. En als ik nu toch eens wist wat er ook alweer in zat ... ik heb helaas niet alle informatie van de rondleiding onthouden. Kasbewijzen? Notulen? Wie het weet mag het zeggen.

Tot zover de geheime kamers. Goed nieuws voor nieuwsgierigen: het is de bedoeling dat deze ruimten in 2015 voor publiek toegankelijk worden.

Tweede schilderijenzaal.
Minder vol dan de eerste,
maar wel symmetrie

Voort gaat onze rondleiding, door de schilderijenzalen. De schilderijen in de eerste schilderijenzaal hangen dicht naast en boven elkaar. Toch is er harmonie door de symmetrie: links en rechts hangen dezelfde formaten schilderijen. Ook in voorstelling hebben de schilderijen hun tegenhanger aan de andere kant, bijvoorbeeld links een woeste zee, rechts een rustige. Het museum verzamelt geen schilderijen meer, maar tekeningen worden nog steeds aangekocht, ook van hedendaagse kunstenaars. Dat deed men vroeger ook al, waardoor er nu een fabuleuze prentencollectie is.

Toestel voor bepaling van de
lichtsnelheid (1863). Erachter een
kandelaar van Uraanglas

In de instrumentenzaal staat de grote elektriseermachine met Leidse flessen, in 1784 gemaakt door Cuthbertson op aanwijzingen van Martinus van Marum, wetenschapper en eerste directeur van het Teylers Museum. De kasten eromheen staan volgepropt met instrumenten. Voorheen stonden ze zelfs bovenop de kasten. Het is bijna niet voor te stellen hoe ver die onderzoekers al waren in de 18^e en 19^e eeuw. Ze deden experimenten met elektriciteit, geluid, licht, magnetisme, warmte, en maten en gewichten.

Uitleg over de Klankanalysator,
naar Koenig (ca. 1880)

Er is zo veel te zien! Elk instrument heeft een verhaal, eigenlijk is één zaal per bezoek aan Teylers Museum meer dan genoeg om te verwerken. En dan het gebouw zelf, de vloeren, de plafonds, het duizelt me, ik fotografeer alles, maar bij lange na niet genoeg.

Mosasaurus in de vitrinekast. Op de
achtergrond het fossiel van de zondige mens

Zo langzamerhand stuiterend van de veelheid aan visuele en auditieve informatie scharen we ons rond de centrale vitrinekast in de fossielenzaal. Conservator Bert Sliggers vertelt hoe de ontdekking van fossielen het geloof in het scheppingsverhaal deed wankelen. De tijdslijn uit de Bijbel klopte niet meer, en de conclusie dat er in Gods volmaakte schepping dieren konden uitsterven was schokkend. We kijken naar een enorme kaak met puntige tanden, in 1764 gevonden in de Sint-Pietersberg bij Maastricht. Niet van een krokodil, noch van een potvis, zoals men daarna dacht. Men kon het fossiel niet onderbrengen bij een groep dieren die nog voorkwam. Pas in 1799 begreep iemand dat het om een reusachtige hagedis ging. In 1822 kreeg het de naam Mosasaurus of maashagedis, genoemd naar de vindplaats.

Detail van de vloer

Verderop hangt het fossiel van 'de zondige mens' (Homo diluvii testis, 1802). De gedachtegang was dat fossielen overblijfselen waren van planten en dieren die de zondvloed niet hadden overleefd, en dat er dan ook menselijke fossielen zouden kunnen zijn. De vinder meende die te herkennen in dit fossiel van een reuzensalamander. Een bizar feit is dat er in Azië een op dit fossiel lijkende reuzensalamander voorkomt, die een geluid kan maken als van een schreiende baby.

Kastje van Boudewijn Büch

Nu zijn we toe aan de bibliotheek, met kasten vol boeken tot aan het plafond. Boven de kasten in de bibliotheek hangen bordjes met opwindende opschriften als VOYAG.enASIE en ZOOLOG.GËNËR. Hier staat ook het kastje van Boudewijn Büch, met daarin onder andere het vermeende dodo-botje, wat het toch echt niet is.

Bibliotheek met op de
voorgrond band 1 van
de encyclopedie van Diderot

In het midden van de zaal liggen enkele banden tentoongesteld van een zeldzame eerste druk van de 35-delige Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des Sciences, des Arts et Métiers, onder redactie van Diderot en d'Alembert. Het was de eerste aankoop van Teylers Museum in 1780, vier jaar voor de opening. Op het frontispice staat het licht van de waarheid afgebeeld boven de theologie. Schande! Toch was Teyler een godvruchtig mens, getuige zijn wens om twee genootschappen op te richten: het Godgeleerd Genootschap, en het Tweede Genootschap dat kunst en wetenschap moest stimuleren. De encyclopedie staat opgesteld in de boekenkasten langs de galerij van de Ovale Zaal.

Asbest in de vitrinekast
met kristallen en mineralen

We sluiten de rondleiding af in de Ovale Zaal. De kast in het midden staat op rails, zodat hij uit de weg gerold kon worden om hier de grote elektriseermachine op te stellen, om die te demonstreren. Op de platte bovenkant van de middenkast demonstreerde men kleinere instrumenten. Later zijn er vitrines op gemaakt, waar kristallen en mineralen in tentoongesteld worden. Hier ligt ook het door de geoloog De Saussure in 1787 afgehakte topje van de Mont Blanc. De vitrinekasten rondom de Ovale Zaal staan ook boordevol instrumenten. In één kast staan modellen van windmolens.

Hemelglobe van Adams

De rondleiding is afgelopen. We kunnen nog even op eigen gelegenheid door het museum lopen, voor we naar de door Wikimedia Nederland georganiseerde borrel gaan. We vermaken ons bij het zoeken naar ons sterrenbeeld op de hemelglobe van Adams uit 1792, en spelen met de holle spiegels in de Ovale Zaal. We kijken in het penningenkabinet, bij de fluorescerende stenen, en bij de goocheltrucs. Meer kan er niet meer bij, we zijn vervuld.

Instrumenten in de Ovale Zaal

Op de website van het Teylers Museum staat onwaarschijnlijk veel beeld en informatie over het museum en de collectie. Vanuit de website kun je doorklikken naar Teylers Universum, en de website van de instrumenten.

Zelfportret in holle spiegel

De Wikimedia Foundation is beheerder van Wikipedia en andere projecten. In tientallen landen zijn onafhankelijke Wikimedia-verenigingen opgericht, waaronder de Nederlandse in 2006. Die steunen de projecten op nationaal niveau. Lees meer op de website van Wikimedia Nederland.

Wilde eenden en warme koffie

Vrijdag ging ik met mijn wandelmaat weer eens de Amsterdamse Waterleidingduinen in. Meestal hebben we wel een idee waar we naartoe willen, maar nu waren we net als het nieuwe jaar nog wat blanco. Dat is wel de ideale instelling voor een zwerftocht: zonder doel loop je langzamer en kijk je meer om je heen, omlaag en omhoog.

Een paar abelen langs het kanaal hebben een rode zweem over de bast. Schimmels misschien? We volgen een hertenpaadje en met een bocht dwars door het bos komen we uit bij Duivendrift. Nu al hebben we heel wat damherten gezien, met een dikke wintervacht. Het lijkt wel of ze elk jaar tammer worden. Ondanks dat staan ze nog steeds te ver weg voor mijn camera.

Zoek de onzichtbare eekhoorn

Bovenop de Pollenberg waait het snoeihard, maar even verder lopen we alweer in de luwte, richting Vogeleiland. Het is rustig, af en toe een jogger of een wandelaar in de verte. We steken door naar het Vliegermonument. Het zonnetje breekt wat door. Ik zie een eekhoorn hoog door een den rennen, heel kort maar. We horen hem nog wel, maar hij houdt zich verscholen.

Aan het begin van het pad langs de holle boom staat een waterkom. Als ik me het verhaal goed herinner, was die vroeger voor de jachthondjes van de opzieners. Maar waarom eigenlijk? Het Zwarteveldkanaal is vlakbij, water genoeg hier. We zijn blij dat de kom er nog staat, want daar kun je leuk mee spelen.

Langs het zwarteveldkanaal

Bij het kanaal aangekomen maakt de lage zon er een ansichtkaart van. We zijn verrukt van de warme gloed over riet en bomen, en de mooie tegenlichtplaatjes. Het bruggetje is door de wilde eenden in gebruik als steiger. Er komt een zwart-witte eend langs. Ik zou niet durven zeggen welke soort het was. Er staan verschillende in mijn boekje, maar thuis weet ik niet meer precies hoe hij eruit zag en ik heb hem ook niet op de foto. Hij duikt onder het bruggetje door. Dat is grappig, ik wist niet dat het eronder open was, maar het is natuurlijk logisch dat het water door kan stromen.

Dankbaar voor onze zitmatjes houden we hier koffiepauze. Wat zullen we eens doen vanaf hier? Doorsteken naar Astrid’s Driftje valt af, we willen de eenden niet van hun steiger jagen. Verder langs het kanaal dan? Er waren wel net mensen vandaan gekomen, maar ik weet uit ervaring dat dat bijna niet lukt zonder natte voeten. Doorsteken naar het Middenveld is een optie, maar dan moeten we onder de afrastering door, daar hebben we nu geen zin in. Het is ook al vier uur, we besluiten terug te gaan langs het kanaal.

Op het tweede stuk loop je hoog over, door het bos. Daar waren al eerder bomen omgevallen, maar nu ligt er ook een boom als een poortje over het pad. De zon staat ondertussen zo laag dat hij achter de duinen verdwenen is. Ontspannen lopen we langs het aanvoerkanaaltje naar de Oase.

Een origineel en creatief 2012 gewenst!

Met verbazing aanschouwde ik zaterdagnacht hoe er voor een enorm bedrag aan vuurwerk de lucht in geschoten werd, ondanks de crisis. Maar misschien is het juist vanwege de crisis dat men zijn kont tegen de krib gooit en een smak geld opblaast, alleen voor de lol. Nou heb ik niks met vuurwerk, maar dat recalcitrante herken ik wel. Ik ben het deprimerende gemiezer over schaarste en schrappen zat. Wat helpt het om me ongelukkig te voelen over de knikkers, liever zoek ik het plezier in het spel weer op.

De afgelopen weken zwijmelde ik weg bij het tv-programma waarin Kirstie Allsopp de rommelmarkten afliep en in containers dook. Ook liet ze zich inwijden door verschillende ambachtslieden. Ze leerde smeden, borduren, quilten, haken, stoelen stofferen, glasblazen, sjabloneren, gordijnen naaien, taart versieren, manden vlechten en kerstdecoraties maken. Dat wil ik ook! Niet allemaal, vooral de textiele werkvormen trekken me aan.

Eikenhouten stoel
met trijpen bekleding

Na twee jaar regelmatig rondkijken in de kringloopwinkel vond ik eindelijk mijn ultieme eetkamerstoelen. Ik heb ze alleen flink schoon gemaakt en opnieuw in de antiekwas gezet. De lamp op de foto bestaat uit een decenniaoude houten standaard van een verder vergane lamp die nog bij mijn moeder in de schuur stond, een nieuwe fitting en bedrading uiteraard, een simpele kap van Leen en sierbandjes van de markt. Met dank aan de vingerhoedjes uit mijn grootmoeders fourniturenwinkel, want een lampenkap is best weerbarstig om de naald doorheen te krijgen. Misschien kan ik de volgende beter plakken.

Mijn wens voor 2012: kijk af en toe niet naar zo goedkoop mogelijk nieuw, maar zoek iets origineels tweedehands. Dat is net zo goedkoop zo niet goedkoper, en met een doorleefd karakter. Wat zou het dat je niet alle vlekjes en krasjes weggepoetst krijgt, voor je het weet heb je nieuwe bijgemaakt. Ga zelf weer naaien, breien en knutselen als je daar zin in hebt, op Internet en in de bibliotheek vind je alle uitleg voor kleine en grote projecten. En winkel eens bij lokale ambachtslieden en kunstenaars. Inspiratie nodig? Kijk bij Etsy of de Europese tegenhanger daarvan Dawanda, waar kleine zelfstandigen hun handgemaakte waar verkopen. Amuseer je met de gekste of iets minder gekke zelfmaakideeën van Manmade DIY, of maak iets moois van Salvage Love.